(TITC) - Trong tiến trình hình thành và phát triển của vùng đất phương Nam, sông nước không chỉ là điều kiện tự nhiên mà còn là trục văn hóa - sinh kế - tín ngưỡng định hình bản sắc cư dân. Ở không gian đô thị TP.HCM hôm nay, những làng cổ ven sông vẫn âm thầm giữ nhịp sống truyền thống, tạo nên sức hút đặc biệt cho loại hình du lịch sông nước - văn hóa - lịch sử. Nổi bật trong đó là Đình Thần Bình Nhan, một di tích tiêu biểu gắn với trục sông - bến - làng - đình của vùng đất phía Tây Bắc thành phố.
Toàn cảnh khuôn viên Đình thần Bình Nhan. Ảnh: TITC
Dấu ấn hình thành làng ven sông
Theo Địa bạ triều Nguyễn năm 1836, thôn Bình Nhan thuộc tổng Bình Trị Hạ, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định xưa, nằm ở xứ rạch Bà Hồng, ba mặt giáp sông và kênh rạch. Vị trí này cho thấy Bình Nhan là làng trung lưu ven sông, đóng vai trò trung gian giữa cửa sông và thượng nguồn, nơi cư dân sớm ổn định đời sống, mở rộng sản xuất nông nghiệp và hình thành cấu trúc làng xã bền vững.
Đình Thần Bình Nhan được dựng khoảng năm 1848, đến năm 1852 được vua Tự Đức sắc phong. Việc một ngôi đình làng ven sông được ban sắc sớm cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng cư dân nơi đây trong công cuộc khai phá, bảo vệ và tổ chức đời sống xã hội vùng Gia Định - Nam Bộ.
Đình làng - trục tín ngưỡng của không gian sông nước
Trải qua nhiều biến động, đình từng bị thực dân Pháp đốt phá năm 1945, nhiều lần di dời trong chiến tranh, rồi được tái thiết và tôn tạo vào năm 2013. Dù sử dụng vật liệu hiện đại, tổng thể kiến trúc đình vẫn giữ nguyên kết cấu đình Nam Bộ truyền thống, với tiền điện - chánh điện theo dạng chữ Nhị, hướng mặt tiền ra Sông Sài Gòn.
Không gian thờ tự tại đình phản ánh đầy đủ hệ thống tín ngưỡng dân gian Nam Bộ: thờ Thành Hoàng, Tiền Hiền - Hậu Hiền, Tả Ban - Hữu Ban, Thần Nông, Sơn Quân, Tiên Sư… Đây chính là “linh hồn” của làng, nơi kết nối con người với thiên nhiên sông nước, với tổ tiên và cộng đồng.
Đặc biệt, Lễ Kỳ Yên tổ chức vào tháng 3 âm lịch hằng năm là điểm nhấn văn hóa - du lịch đặc sắc. Các nghi lễ như Khai môn, Túc yết, Thỉnh sắc thần, Tế đàn cả, Tống ôn… không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi người dân gửi gắm ước vọng mùa màng tốt tươi, xóm làng yên bình.
Giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể hiếm có
Đình Bình Nhan hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý như sắc phong triều Tự Đức, lư đồng, hạc đồng, minh khí bát bửu, các bản văn tế truyền miệng bằng chữ Hán - Nôm. Những câu liễn đối khắc trên cột đình không chỉ ca ngợi thần linh mà còn răn dạy đạo lý sống, phản ánh triết lý hài hòa giữa con người - đất trời - cộng đồng.
Bảng sắc phong triều Tự Đức của Đình thần Bình Nhan. Ảnh: TITC
Chính sự kết hợp giữa văn hóa vật thể và phi vật thể này đã tạo nên giá trị đặc sắc, giúp đình làng không chỉ là điểm thờ tự mà còn là “bảo tàng sống” của văn hóa sông nước Nam Bộ.
Không chỉ mang giá trị văn hóa, đình Bình Nhan còn là địa chỉ đỏ cách mạng. Trong hai cuộc kháng chiến, đình là nơi hội họp, che giấu cán bộ, tiếp tế lương thực, cứu chữa thương binh, kết nối các căn cứ kháng chiến ở vùng Bình Mỹ - Củ Chi.
Những tên tuổi như Lê Văn Chắt, Thái Văn Tấn, Huỳnh Văn Đôi gắn liền với các hoạt động cách mạng tại đây. Năm 2011, đình chính thức được công nhận là Địa chỉ Đỏ - duy nhất của xã Nhị Bình cũ, trở thành nơi giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, tổ chức lễ kết nạp Đảng, Đoàn và các hoạt động “về nguồn”.
Sức hút du lịch sông nước đô thị
Trong bối cảnh TP.HCM định hướng phát triển du lịch văn hóa - sinh thái - trải nghiệm, những di tích ven sông như Đình Bình Nhan có vai trò đặc biệt. Du khách không chỉ đến tham quan một ngôi đình cổ, mà còn được trải nghiệm không gian làng ven sông giữa lòng đô thị, cảm nhận nhịp sống chậm, trầm lắng, đối lập với sự sôi động của trung tâm thành phố.
Bảng sắc phong triều Tự Đức của Đình thần Bình Nhan. Ảnh: TITC
Từ đình Bình Nhan, có thể hình thành các tuyến du lịch đường sông kết nối về hướng thượng lưu sông Sài Gòn từ Đông Thạnh - Bình Mỹ - Địa đạo Củ Chi, kết hợp tham quan di tích, vườn trầu, làng nghề, ẩm thực địa phương. Đây cũng là cơ sở quan trọng để tiếp cận di sản theo hướng “cảnh quan văn hóa”, góp phần hoàn thiện hồ sơ đề cử Địa đạo Củ Chi gắn với bối cảnh lịch sử - văn hóa rộng lớn hơn.
Đình Thần Bình Nhan là minh chứng sinh động cho mối quan hệ bền chặt giữa sông - bến - làng - đình, phản ánh tiến trình khai phá, định cư, đấu tranh và phát triển của cư dân Nam Bộ. Trong dòng chảy đô thị hóa, việc bảo tồn và phát huy giá trị của đình làng không chỉ giữ gìn ký ức văn hóa, mà còn mở ra hướng đi bền vững cho du lịch sông nước TP.HCM.
Khi du khách tìm về những không gian như Bình Nhan, họ không chỉ tham quan một di tích, mà còn được chạm vào chiều sâu lịch sử, văn hóa và tinh thần cộng đồng - những giá trị làm nên sức hút riêng có của thành phố bên dòng sông Sài Gòn.
Trung tâm Thông tin du lịch