Nghề làm hương truyền thống của người Dao Đại Bản, xã Quản Bạ được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ảnh: Hoàng Chính

Văn hóa truyền thống trong đời sống mới

Dân tộc Dao ở tỉnh Tuyên Quang có khoảng 230.000 người, được phân bố ở các địa phương trong tỉnh như: Na Hang, Hoàng Su Phì, Quản Bạ, Cán Tỷ... Dân tộc Dao được chia làm 4 nhánh: Dao Áo Dài (Dao Chàm), Dao Đại Bản (Dao Đỏ, Tả Pan), Dao Tiểu Bản (Dao Đeo Tiền) và Dao Quần Trắng. Được sự quan tâm, đầu tư của Đảng, Nhà nước, những bản làng người Dao ở Tuyên Quang nay đã thay đổi theo hướng tích cực; từng con đường bê tông kiên cố, sạch sẽ đã dần thay thế những con đường gồ ghề đá và lầy lội; mầm xanh của cây trồng giá trị kinh tế cao đã phủ xanh sự khô cằn của đá xám; người Dao bền bỉ vươn lên làm giàu trên chính quê hương. Giữa muôn vàn biến đổi của nhịp sống hiện đại có phần tấp nập, hối hả đó, người Dao ở xứ Tuyên vẫn gìn giữ được văn hóa truyền thống của dân tộc, thể hiện qua ngôn ngữ, chữ viết, trang phục, kiến trúc nhà ở, lễ hội, ẩm thực. Người Dao quan niệm, văn hóa không chỉ là tài sản quý báu về tinh thần, là hồn cốt của dân tộc, mà còn là sự gắn kết cộng đồng.

Trên con đường bê tông sạch đẹp dẫn đến thôn Na Quang, xã biên giới Cán Tỷ, không khó để bắt gặp những người phụ nữ, đàn ông dân tộc Dao diện trên mình bộ quần áo truyền thống của dân tộc mình. Trang phục của dân tộc Dao được thêu tay công phu với gam màu chàm, đỏ, trắng nổi bật. Phụ nữ Dao thường mặc áo dài yếm, kết hợp váy hoặc quần; trang phục thêu các hình hoa văn trên vải như cây thông, chữ vạn, con vật, hình nhân mang ý nghĩa tâm linh và ước vọng về cuộc sống no đủ, bình yên. Còn đàn ông người Dao mặc áo vải lanh tự dệt, khâu bằng tay, áo gồm 4 thân dài ngang thắt lưng, không có cổ, tà lệch gài cúc bằng nhôm hoặc bạc về phía phải, tà áo thêu hoặc may các hoa văn màu đỏ, túi áo may phía dưới hai bên. Trên cổ áo, dải khăn, thắt lưng hay trang sức bạc, dấu ấn thẩm mỹ và tín ngưỡng của người Dao được gửi gắm một cách tinh tế. Trang phục truyền thống được người Dao mặc trong dịp lễ, Tết, ngày quan trọng của bản, dòng họ và trong đời sống sinh hoạt hàng ngày.

Nói về trang phục, mỗi nhánh Dao đều có một điểm nổi bật riêng. Theo chia sẻ của nhiều người cao niên ở thôn Na Quang, người Dao Áo Dài đội khăn hình vuông màu đen, có tua màu đỏ ở góc liền kề; dây lưng vải màu đỏ, đường viền được gắn 2 sợi dây bạc, mặt dây lưng gắn các đồng bạc hoặc nhôm hình tròn xếp chồng gối tiếp lên nhau. Áo thường màu đen hoặc chàm, dáng áo dài, cổ tròn, xẻ chéo, có khuy cài ở một bên ngực, hai vạt áo cong hình đuôi tôm, cạp lá tọa.

Văn hóa truyền thống của dân tộc Dao còn được thể hiện qua đời sống tâm linh, tín ngưỡng, các lễ hội như: Tục thờ cúng tổ tiên, Lễ hội bắt cá, Lễ hội cầu mùa, Lễ hội mừng lúa mới. Đặc biệt nhất là Lễ cấp sắc, một nghi lễ quan trọng không thể thiếu đối với chàng trai dân tộc Dao. Những nghi lễ của người Dao đều hướng đến sự khuyên răn con người nhớ và biết ơn đến cội nguồn, tổ tiên, hướng đến cái thiện, tránh xa cái ác và xây dựng tình đoàn kết trong cộng đồng dân tộc, ở khu dân cư.

Bản sắc văn hóa của người Dao còn được biết đến với những nghề truyền thống trải qua nhiều thế hệ vẫn được đồng bào giữ gìn theo hình thức truyền dạy và kế thừa, phát huy như: Nghề làm giấy bản, nghề chạm khắc bạc, nghề làm hương truyền thống, nghề hái lá thuốc. Những ngày cuối năm, dưới nếp nhà trình tường đất ở bản Dao, thôn Thượng Sơn, xã Quản Bạ lại rộn ràng hơn, người dân nơi đây đang tất bật làm hương truyền thống.

Chị Đặng Thị Phương cho hay: “Hương truyền thống dân tộc Dao ở bản được làm thủ công từ khâu lựa chọn nguyên liệu, vót que, lăn hương. Nguyên liệu làm hương 100% từ lá quế rừng, sau khi phơi khô được tán nhỏ mịn; để làm ra thành phẩm hương hoàn chỉnh phải trải qua 5 lần lăn que hương với bột quế, khi nào que hương đảm bảo kích thước và tròn là được”. Hiện nay, toàn thôn Thượng Sơn hình thành những tổ nhóm liên kết hộ gia đình, tổ liên kết hội viên hội phụ nữ từ 7 đến 8 hộ gia đình để làm hương truyền thống. Hương không chỉ phục vụ cho gia đình, mà còn được bán ra thị trường và được nhiều người biết đến bởi độ an toàn, không phẩm màu, không chất gây hại.

Khi văn hóa truyền thống tạo đà cho phát triển bền vững

Ngày nay, văn hóa của dân tộc Dao được bảo tồn trong đời sống hiện đại, khẳng định là “đại sứ” trong phát triển lĩnh vực kinh tế - xã hội. Nhận thức rõ điều đó, các địa phương trong tỉnh cùng những người có uy tín trong cộng đồng dân tộc Dao đã nỗ lực triển khai nhiều giải pháp trong công tác giữ gìn, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc. Các lễ hội, nghi lễ tâm linh, nghề truyền thống được phục dựng, bảo tồn và đưa vào khai thác phục vụ lĩnh vực phát triển kinh tế, thương mại dịch vụ, du lịch cộng đồng một cách có chọn lọc. Khuyến khích đồng bào giữ nguyên bản kiến trúc nhà truyền thống của dân tộc để làm homestay đón khách du lịch. Từ đó, những sản phẩm du lịch truyền thống của đồng bào Dao bản địa được hình thành, vừa lan tỏa nét đẹp văn hóa, vừa tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân bản địa.

Giữa nhịp sống hiện đại, đồng bào dân tộc Dao không đứng ngoài guồng quay của xã hội, nhưng cũng không hòa tan. Thay vào đó là lặng lẽ “đi chậm, bước chắc”, giữ lấy những giá trị văn hóa truyền thống của mình làm cốt lõi để tạo nền tảng cho phát triển trong tương lai. Từ nếp nhà, trang phục, tiếng nói, chữ viết, nghi lễ truyền thống đến cách sống có trách nhiệm với thiên nhiên, bản làng và rộng ra là với cộng đồng, tất cả tạo nên bản sắc riêng, không pha trộn mà nguyên bản giá trị văn hóa truyền thống dân tộc Dao.

Người Dao ở xứ Tuyên vẫn thường nói với nhau rằng, trong thời đại công nghệ số, một tay cầm điện thoại thông minh, tay kia vẫn nâng niu cuốn sách cổ văn hóa; chân bước đi hướng về tương lai nhưng luôn nhớ giá trị văn hóa của dân tộc. Đó chính là minh chứng cho sức sống của văn hóa, sợi dây kết nối giữa các thời đại; khi truyền thống và hiện đại không đối lập, mà cùng song hành trên hành trình đi tới tương lai tươi sáng.

Hoàng Chính